19 /vi/ phải nói ngôi làng nơi tôi sinh ra là thứ xứ sở luôn đậm đặc trong tình cảm của tôi, làng tôi, mấy từ ngắn ngủn nhưng có sức áp đảo trong nghĩ ngợi của tôi, cứ lắng xuống những hình ảnh, những liên tưởng, cho đến khi làm bật ra thứ ngõ ngách, những biến thể dịu dàng, xao động, như thể đang chạm vào vùng trinh tiết của vĩnh cửu, chỉ một chút hình bóng nào đó của đất đai thoảng lên trong trí nhớ cũng đủ để hình thành những nghĩ ngợi có tính cách sinh tử về ngôi làng nơi tôi sinh ra, tôi muốn nói đến tình yêu tôi đã dành cho nơi chôn nhau cắt rốn của tôi, chúng, tình yêu ấy từng lúc lưu vào ký ức tôi, có vẻ như luôn chờ đợi tôi nói ra, bây giờ là tôi nói về hàng cây bông gòn trước ngõ nhà tôi [ở làng tôi, hồi ấy, dường như nhà nào cũng có hàng cây bông gòn trước ngõ] trắng những buổi ban mai chạy nhảy dưới bầu trời tháng sáu, một vùng tuổi thơ tôi gắn bó với hình ảnh hàng cây bông gòn trước ngõ, tháng sáu, hoa bông gòn bay trắng bầu trời trên sân vườn nhà tôi, hoa bông gòn chứ không phải hoa gòn, hoa gòn đậu thành trái bông gòn, tháng sáu trái bông gòn khô trên cây, nứt vỏ, bông gòn từ các khe nứt tuôn ra thành hoa bông gòn bay nhập vào bầu trời trên đầu tôi, hàng cây bông gòn trước ngõ nhà tôi là do tổ tiên tôi trồng tự những trăm năm trước vào thời đất nước tôi còn có vua, những cây bông gòn vươn lên bầu trời bình yên, rồi người ở kinh về theo lệnh vua, tháng sáu, những bao bông gòn trắng tinh sự minh bạch của một vùng đất được mang về kinh, một thời làng tôi đã làm ra thứ vật liệu để làm gối cho vua, thuở ấu thơ tôi đã gối cùng thứ gối với vua, gối bông gòn, gối gối bông gòn vừa bú mẹ vừa nghe những bài hát đồng dao mẹ hát, cái gối bông gòn nằm đâu đó thật sâu trong ký ức tôi thi thoảng lại ngoi lên như người đưa tin, buổi ấy đất nước tôi nơi đâu cũng có bóng dáng lũ ngoại xâm, tôi là thiếu niên cứu quốc, hết thảy lũ cùng lứa tôi ở trong làng đều là thiếu niên cứu quốc, anh trai và chị dâu tôi là thanh niên cứu quốc, cha mẹ tôi là nông dân cứu quốc, cả làng cứu quốc, cả nước cứu quốc, những đêm trăng, lũ nhỏ cùng lứa tôi tụ tập ở sân nhà tôi để học ca hát, chị dâu tôi vừa hát vừa múa làm mẫu cho bọn nhỏ chúng tôi, có vẻ như chuỗi ngày thần tiên của một đoạn đời tuổi thơ, đây thái dương hồng sáng chiếu khắp nơi … bài ca cứu quốc [tôi không còn nhớ chính xác là sáng chiếu hay sáng chói] chúng tôi múa hát trên bóng hàng cây bông gòn trên sân, ánh trăng đêm như cưu mang một cuộc chuyển động đầy tính sử thi, vang lên giữa những cơn gió đêm từ dưới giã thổi về mát rượi là những bài hát mơ hồ nhưng với bọn nhỏ chúng tôi lúc bấy giờ là rất thân thiết như bài hát ru của mẹ, rồi tôi lại phải xa hàng cây bông gòn trước ngõ, tôi đi học chữ ở trường huyện [sau khi cha tôi đã cho tôi thôi chăn bò và học xong chữ ở trường làng] chiều thứ bảy về, chiều chủ nhật hôm sau lại đi, những đồng bạc cắt mẹ cho, ruột nghé gạo vắt ngang qua ngực áo [đồ đựng gạo bằng vải được may theo hình thù ruột một con bò nghé] tôi ra khỏi lòng mẹ đã mười mấy năm mà mỗi lần rời mẹ đi đâu đó là lại thấy lạc lõng, bơ vơ, mỗi chiều chủ nhật trở lại trường huyện là tôi lại khóc, nhà em có hàng cây bông gòn trước ngõ, tháng ba năm trước cây bông gòn ra hoa, kết trái, tháng sáu năm sau trái bông gòn khô nứt trên cây, bông gòn tràn ra từ những kẽ nứt hóa thành những đóm hoa trắng muốt tấp vào niềm vui của em, nhưng khi đi học chữ ở trường huyện là em phải xa làng quê, xa mẹ, em đi, xóm làng và mẹ em khuất mất đằng sau những xóm làng khác, chỉ còn nhìn thấy đọt hàng cây bông gòn trước ngõ buồn bã in lên nền trời chiều, cũng chỉ trong chốc lát giữ được chút hình ảnh ngôi làng quê có mẹ em ở đó, thật sự là em đã khóc vì buồn nhớ mẹ … thầy giáo dạy văn khen tôi tả cảnh làng quê rất thật, khi nói cái gì mình thật lòng yêu mến thì sẽ thành văn chương, ông nói với lớp học của tôi, rồi gọi tôi lên đọc bài luận văn tôi viết cho cả lớp cùng nghe, một biến cố mang tính cách luận điểm văn chương đã diễn ra, thầy giáo dạy văn chỉ vào người tôi, và nói: em là một mảnh hồn của đất đai buồn, tôi không hiểu hết câu nói của thầy nhưng cảm thấy vui sướng như đang bay vào cõi thần tiên, nhưng liền sau đó thì thầy giáo dạy văn không còn dạy văn ở trường tôi nữa, thầy giáo dạy văn mới đã đến dạy văn ở lớp học tôi, chúng tôi rất muốn hỏi thăm về thầy giáo cũ nhưng rồi chẳng đứa nào dám hỏi, cũng không bao giờ nghe thầy hiệu trưởng của trường hay những thầy giáo khác nhắc đến người thầy đã khắc vào đời tôi hình ảnh của một vẻ đẹp ngoại lệ, rồi bom đạn chiến tranh đã cày xới làng tôi làm ngã đổ không biết bao nhiêu thứ, trong đó có hàng cây bông gòn trước ngõ nhà tôi, một ngày tháng sáu không còn những trái bông gòn khô rụng trước ngõ nhà tôi, tôi đã gặp lại thầy giáo cũ của tôi, mấy chục năm thầy trò mới gặp lại, chúng tôi không thể nén được những giọt nước mắt, nhưng vì đâu hồi ấy thầy đã ra đi, tôi hỏi, theo cách nhìn lúc bấy giờ thì ca ngợi nỗi buồn là một khuyết điểm, thầy đã bị phê phán vì đã làm mất đi vẻ đẹp của công cuộc cứu quốc em à, thầy tôi có vẻ đang cố nén nỗi đau của một vết thương quá lớn để nói cho tôi biết lý do ra đi lúc ấy của ông, có nghĩa người ta đã cho là thầy sai lầm và không cho thầy tiếp tục dạy học, tôi hỏi, không sao đâu em, cuộc sống là vậy, đôi khi chúng ta rơi vào sự u tối lầm lạc nhưng cứ ngỡ đang văn minh tiến bộ, thầy tôi nhìn tôi vui vẻ nói, tôi có cảm tưởng lịch sử đã tặng cho tôi những xáo trộn trong nhận thức, cứ thấy như mình đang khờ khạo bước giữa một thế giới mọi thứ đang rối tung lên.
19 /en/ it is true that the village where i was born remains an ever thick and impenetrable land inside my heart, ‘my village’, this dumpy couple of words possesses a singular capacity to rule my thoughts where streams of images and memories keep settling like sediment, where labyrinthine alleyways and gentle mutations constantly form and shift, it was as though they were making contact with some virginal region of eternity, a mere vague shadow of the land flashing in my memory is enough to stir up a chain of grave thoughts about my home village, i am speaking of my love for the place where the placenta and umbilical cord were buried, these things, this love of mine, had gradually sedimented in my memory, waiting for me to speak them into existence, now i am speaking of the row of cotton plants along the alleyway by my house (in my village, back then, almost every house looked out to a row of cotton plants along a little alleyway), the plants used to whiten the dawn light dancing under the June sky, a memorable zone of my childhood was attached to the image of these cotton rows along the alleyway, June, the cotton puffs were flying, filling our garden with a skyful of white, they were cotton puffs, not cotton flowers which birthed cotton bolls, June, when the skin of the cotton bolls had dried and cracked open, an outpour of cotton puffs flew out of the fissures and soared into the sky above my head, those cotton rows along the alleyway by my house had been planted by my ancestors centuries before, back when kings were still in power in my country, the cotton plants reached up into a sky of peace, under the king’s command, people from the capital often came to our village in June, the sacks of cotton putts, carrying the spotless purity of a land, were promptly brought back to the capital, those were the years when my village was known as the place where the cotton in the king’s pillows was made, as a child i got to sleep on the same pillows that the king himself slept on, cotton pillows, as i fell asleep with my head on one of these cotton pillows and suckled my mother’s breast, i listened to the folk songs that my mother sang, nowadays the cotton pillows lodged somewhere deep in my memory sometimes resurface like a messenger, back then, my country was always haunted by the shadow of the foreign aggressors and i was a nation-salvaging teenager, the entire flock of teenagers in my village were nation-salvaging teenagers, my brother and my sister-in-law were nation-salvaging youths, my parents were nation-salvaging peasants, all the villages were nation-salvaging, the entire nation was nation-salvaging, on moonlit nights, kids my age gathered in our front yard to learn how to sing, my sister-in-law not only sang but demonstrated the dance steps to us kids, those were the magical days of our childhood, ‘here comes the red sun, how it brightens the whole world …’ so went the nation-salvaging anthem (although i no longer recall exactly if it said ‘brighten’ or ‘blind’), we danced and sang in the front yard, in the shade of the cotton plants, and the moonlight was a refuge for our movements which seemed to belong to some epic poem, there echoed in the cool night winds from the land of Giã a stream of ambiguous songs that nonetheless sounded to us kids as familiar and intimate as our mothers’ lullabies, but i had to again and again bid farewell to my row of cotton plants along the alleyway, i had to go study the alphabet at the district school by then i had finished my studies at the village school and my father had thus allowed me to stop herding cattle), i would go home on Saturday in the afternoon and depart again the following Sunday, holding in my hands the silver coins my mother gave me and wearing a calf’s stomach full of rice on my chest, my rice sack was sewn in the shape of a calf stomach, by then i had flowed out of mother’s womb for more than ten years and yet, every time i had to leave home, i felt so inconsolably bereft, i wept every Sunday on my way back to the district school,
my house looks out to a row of cotton plants along the alleyway, every March, the plants yield cotton flowers and cotton bolls, and by the month of June of the following year, the dry cotton bolls will begin to crack open, blooms of the purest white will spill out of the cracks, wave upon wave of white blooms lapping the edge of my delight, but i often have to leave them behind and go to the district school far from my village, far from my mother, i go, as my village and my mother soon vanish behind the other villages, the only visible shapes left are the sad imprints of the cotton plants in the afternoon sky, i briefly hold on to this fading vision of my village where my mother is, to tell the truth, i have cried often, for i miss my mother so terribly …
my literature schoolteacher praised me for my honest description of the village, literature happened when one spoke of something one sincerely loved, he said to our class, then he asked me to read my essay aloud, this event would turn out to be a literary incident of the ideological kind, ‘you are a fragment of the soil’s grieving soul,’ my literature teacher said to me, i didn’t understand a word of what he was saying, but his praise made me feel ecstatic as though i were flying among fairies, but shortly afterwards, this literature teacher stopped teaching at my school, a new teacher came in to teach our literature class, we all wished to know what had happened to our old teacher, but none of us dared ask, neither the schoolmaster nor the other teachers ever again mentioned the teacher who had carved upon my life an exceptional beauty, and then the bombs and bullets of war thoroughly tilled the soil of my village, many things, including the row of cotton plants along my alleyway, were destroyed, one June day, no sight of dry cotton bolls falling in the alleyway, i finally saw my old teacher again, decades had passed before we could reunite, neither of us was able to hold back our tears, ‘but why did you leave back then, teacher?’ i asked, ‘son, back in the day, honouring grief was considered a defective trait, and so, i was denounced for compromising the beauty of the nation-salvaging struggle,’ the quiet pain of the wound was still too deep for my teacher to explain in detail why he’d left, ‘you mean they called you a misguided teacher and suspended you from teaching,’ i said, ‘it doesn’t matter, son, such is life, sometimes we descend into the darkest delusions, believing we are entering into an epoch of progress and civilization,’ my teacher said with an almost cheerful air, i felt history was blessing me with a flood of upheavals within my consciousness, felt like i was a staggering fool in a world of bedlam.
22 /vi/ hay khổ đau trong quá khứ đã trở thành có hình dạng, sự chuyển thể, biến thể của vật chất, nỗi khổ đau hay con người khổ đau nói cho cùng đều là vật chất, nhất định đấy không phải giấc mơ, đấy là vào một ngày tháng tám, mùa thu, ông lão đã gọi đúng người đang viết sử làng, có ai ở nhà không, tôi đang ở trong nhà thì nghe có tiếng gọi ngoài ngõ, bên dưới bầu trời mùa thu lúc bấy giờ là toàn bộ những sự thể quen thân, nắng sớm mai tơ lụa, vuốt ve, chẳng thể nắm bắt được sự quyến rủ của tự nhiên, nhưng nhìn thấy đám chuồn chuồn như thể đang bị mê hoặc, đang bị chi phối, một cách không thể cưỡng lại, mùa thu đang nói gì với lũ chúng hay sao, giống như một vùng nước xoáy, hằng trăm nghìn con chuồn chuồn đang có mặt trên bầu trời trên sân nhà tôi cứ cuồn cuộn lao xuống thấp, rồi cất lên cao, những vũ khúc mùa thu … ơ hay, lại thấy nhớ tuổi thơ của ta, ông lão buột nói lúc ông vừa giáp mặt tôi, rõ ràng lúc bấy giờ, trước mặt tôi, ở trên sân nhà tôi, là một ông lão cùng với những sự vật: chiếc gậy chống, chiếc nón trên đầu, bộ áo quần bằng vải cũ, và chiếc xe đầy ắp củi, chiếc xe bánh gỗ tôi đã nhìn thấy ở đâu đó, à, minh họa cho một bài tập đọc trong một cuốn quốc văn giáo khoa thư nào đó tôi không còn nhớ rõ, mà sao lại mang củi đến nhà tôi nhỉ … dù sao thì ta vẫn cứ thích cái cách cho chuồn chuồn cắn rốn để biết bay, ông lão nói, không nhìn tôi, nhưng tôi biết là ông đang nói với tôi, cái cách ông cười thành tiếng, vói tay lên trời như để tóm lấy một con chuồn chuồn nào đấy là giống hệt với cái cách tuổi thơ của tôi … ơ hay, cũng đám chuồn chuồn cũ đấy thôi, ông lão nói, lê gậy đuổi theo đám chuồn chuồn vẫn đang tiếp tục vờn nắng ở trên sân, việc đem đặt chiếc xe đầy củi ngay giữa sân nhà tôi, và nói năng đi lại không hề lúng túng, trái lại có vẻ thông thuộc nhiều thứ, chứng tỏ ông lão không phải là kẻ quá xa lạ với làng tôi … khi người ta đi xa, rồi có dịp quay lại, thấy thứ cảnh cũ còn đó, bỗng nảy ra tình cảm khó hiểu, không biết là mình đang vui hay đang buồn, thế giới trong cách nhìn con người thường là thế, ông lão nói, tôi bắt đầu thấy nể nang cách nói năng có vẻ trí tuệ của ông, thế giới luôn là thứ khác trong cách nhìn mỗi người, thưa ông, tôi nói, như thể để bắt đầu cho một khám phá, việc một sáng mùa thu bỗng có kẻ đẩy xe củi vào sân nhà tôi là không bình thường chút nào, làng ở gần núi, không thiếu củi, nhưng lại có người mang củi đến bán, mà sao lại đem củi đến bán cho người đang chép sử làng nhỉ, thưa, ông có định mang củi sang các nhà khác trong làng hay không, tôi hỏi câu này như đột phá cho cuộc khám phá … mà sao chúng ta không ngồi xuống đây để trò chuyện nhỉ, ông lão bỗng đề nghị, rồi lũ chuồn chuồn vẫn cứ đảo lượn trên cuộc trò chuyện giữa ông lão bán củi và người chép sử làng, cho đến lúc ấy tôi vẫn nghĩ ông lão là người bán củi, thật tình mà nói làng chẳng thiếu củi, thưa ông, tôi lại nói như để dò hỏi … không phải củi đâu, nó là thuộc về câu chuyện đã cũ, ông lão nói, bắt đầu giảng cho tôi nghe những chuyện liên quan với xe củi, trong lúc nói ông luôn dùng hai bàn tay phủi lên áo như thể là đang có rất nhiều bụi bám ở đó, đến lúc ấy tôi mới ngớ ra, bộ quần áo ông đang mặc là áo tang, áo quần của người chết, thì cứ cho là ông ấy trở về từ cõi chết cũng được chứ sao, tôi nghĩ … con người ngập ngụa trong cát bụi, tăm tối, nhưng cứ ngỡ nhìn thấy được thế giới, ông lão nói, vẫn không quên phủi lên áo, cuộc đời vốn là cát bụi vô minh, thưa ông, tôi nói như để tiếp sức cho dòng suy nghĩ của ông lão … ngày ấy có ngọn gió lớn thổi qua làng ta làm dấy lên những nhận thức cứ tưởng là giác ngộ, chim chóc buồn không còn muốn hót, ta đi nói với người làng rằng đấy là gió chướng đang mang lại tai ương, nhưng người ta đã không nghe ta, đả đảo lũ có chữ đang chống lại loài người, bọn họ hò hét, chửi rủa, và đem ném ta vào cõi chết, mấy mươi năm nghiền ngẫm ta đã nhìn thấy phương thuốc cho căn bệnh vô minh, là người chép sử làng, anh phải biết, ông lão nhìn vào mắt tôi, nói, rồi đứng lên, quay trở ra ngõ, và lẫn vào cát bụi, tôi cứ thấy lạnh toát cả người, nỗi sợ hãi của kẻ đang trải qua thứ từ vựng trầm uất nhưng tinh tế và kiêu sa của trần gian, trước mặt tôi lúc bấy giờ chiếc xe củi đã biến đâu mất, chỉ thấy có ngọn lửa đang bùng cháy giữa nắng sớm mùa thu
22 /en/ pain or humans in pain is ultimately the transformation of matter, not the mere stuff of dreams, it was an autumn day in August, an old man came upon the house of this village history writer, ‘is anyone home?’ i was home when i heard a voice calling at the door, the autumn sky was bursting with dawnlight, a light familiar, silky and caressing, it’s impossible to capture the seductive beauty of nature, the dragonflies above me looked mesmerized, as if hypnotized by something irresistible, perhaps autumn was speaking to them, like a vortex in the water, hundreds of thousands of dragonflies in the sky above my front yard were swirling, swooping low, soaring high, in the choreographies of autumn … ‘ah, it feels just like my childhood,’ the old man cried when he saw me, i remember the distinct sight of the old man standing there in my front yard with all his things: a cane, a conical hat on his head, an old worn outfit, a wooden cart filled with firewood logs, i had seen this cart somewhere, ah, it must have been an illustration for a reading exercise in one of those classic textbooks, now which volume was it? i couldn’t recall exactly, and also why did he bring firewood to my place … ‘you know, I still enjoy the way we used to let a dragonfly bite our little navel so that we could fly,’ the old man said without looking at me, but i could tell he was speaking to me from the way he laughed, reaching his hand into the sky as if to catch a dragonfly the same way i did as a child … ‘hey look, still the same dragonflies,’ the old man said, dragging his cane as he chased after the dragonflies that were still busy caressing the sunshine in my front yard, the fact that he casually lett a cart full of firewood logs in the middle of my tront yard, and the way he spoke and walked about without hesitation as if he knew the place like the back of his hand, meant he wasn’t so unfamiliar with my village … ‘when someone leaves a place and later returns, upon seeing old scenes, they could develop confusing feelings, neither happy nor sad, in a human mind the world is often in this state,’ the old man said, i respected his prudent manner of speech, ‘the world is always different in each person’s perception, sir,’ i said, attempting to begin an investigation, the fact that a person pushed a firewood cart into my front yard on an autumn morning wasn’t normal at all, my village was near the mountains and there was never a shortage of firewood, and yet this person came here to sell firewood, now why would he sell firewood to the scribe who records the history of the village, ‘sir, do you intend to bring your firewood to other households in the village,’ i asked, hoping for a clue in my investigation, ‘well, why don’t we sit down for a chat,’ the old man proposed, meanwhile the dragonflies went on flying and swerving around the conversation between the old firewood salesman and the village scribe, up until that moment i had taken the old man for an actual firewood supplier, ‘to tell you the truth, there is no shortage of firewood in the village, sir,’ i spoke again to invite some more clues, ‘those aren’t firewood logs, they belong to old tales now, the old man replied, he began to tell me the tales of the firewood cart, and while he was speaking, he kept brushing his clothes with his hands as if he were covered in dust, it was then that i realized he was wearing grave clothes, the garments of the dead, well, so what if he came back from the dead, i thought to myself, ‘human beings could be drowning in dust, drowning in darkness, and yet they would still believe they’re able to see the world,’ the old man said, not forgetting to brush his shirt, ‘life is always filled with the dust of ignorance, sir,’ i spoke to continue the old man’s flow of thoughts, ‘back in those days there was a great wind that blew across my village and aroused all these perceptions taken for epiphanies, the birds were too sad to sing, I went to tell the villagers that the hostile winds came with catastrophes, but no one listened to me, “down with the lettered ones, down with the saboteurs against humanity,” they shouted, cursed and threw me down the world of the dead, after decades of contemplation I have seen the cure for the disease of ignorance, as the village scribe, you must surely know it too,’ the old man said as he looked into my eyes, then he stood up, headed out to the alley and blended into the dust, i stood there feeling cold from head to toe, it was the panic of experiencing an earthly eloquence that was utterly anguished and at the same time so poised and delicate, meanwhile the firewood cart had vanished right before my eyes, leaving behind nothing but a fire burning in the early autumn light.
28 /vi/ và khi làng tôi tìm ra được giống lúa chỉ ba lần trăng tròn là có lúa chín để gặt [lúa ba trăng] thì ông già mù gảy đàn bầu làm được khúc trăng đầy / nguyệt mãng [bảy mươi năm ông cụ mù lòa vẫn sống nơi làng tôi với cây đàn bầu và gảy những khúc người ta làm sẵn] mới hôm qua thôi có người đến nói làng ta tìm được giống lúa mới, đêm, lại có kẻ đến đọc cho ta nghe khúc nhạc này, đây là khúc trăng đầy, kẻ ấy dặn, ông cụ nói, hay là từ lâu cụ vẫn ước mơ và bây giờ đã làm được, tôi nói, ta nửa chữ không nhìn thấy làm sao làm ra được một khúc nhạc, ông cụ nói, rồi tiếp tục đàn cho tôi nghe, tiếng đàn bầu có vẻ giống một bản tường trình về thế giới, rồi tôi như nhìn thấy được trong tiếng đàn ngọn gió làm rung rinh hết thảy những nỗi niềm thầm kín trong tôi, trong thứ âm vực ngân nga ấy như đang chìm xuống những lớp phù sa cuộc sống, những hoài bão bị ngăn chận tự lúc mới bắt đầu cuộc hành trình, ai ngã xuống giữa cuộc vui, dường những bất hạnh của mỗi con người trở thành thứ bí mật riêng tư, ông cụ mù lòa như đang nhập vào cuộc âm vang, và có vẻ như ông cũng chẳng hề hay biết là mình đang chùng xuống cùng thứ âm vang buồn chết ruột gan ấy, trăng đầy hay không đầy cũng vậy thôi, ông cụ bỗng cất tiếng hát làm tôi rất đỗi ngạc nhiên, lần đầu tiên tôi thấy ông làm ra được ca từ, sự mặc khải của tự nhiên, hay những dồn nén quá lâu đã đến lúc phải nói ra, con người là cuộc trăm năm, một chốn của qui hồi vĩnh cửu, rồi, tôi và em đứng nấp dưới trăng, không dám nói to, rồi, mẹ cha ta cũng có thời đứng nấp dưới trăng, cũng không dám nói to, ông cụ lại ứng khẩu hát, những ca từ về một thời của tuổi trẻ, những bí ẩn của cuộc đời một người, bấy giờ, với tôi, ông cụ là một niềm bí ẩn, tôi và em đứng nấp dưới trăng, không dám nói to vì sợ trăng nhìn thấy, với tôi, bấy giờ, ông cụ là một ví dụ về sự bí ẩn của cuộc sống, rồi lũ con trai con gái làng tôi kéo đến ca hát với ông cụ mù lòa, đêm, ở làng tôi, buổi ấy, có một cuộc phong lưu thôn dã, thì ban ngày làm lụng vất vả nhưng đêm đến lại kéo đến nghe đàn bầu và hát những khúc gió trăng lãng tử thì không phong lưu là gì, cứ tưởng cuộc phong lưu kéo dài vô tận, nhưng không, lịch sử có cách dẫn dắt con người theo cách của nó, có bao nhiêu hình dung từ để gán cho sự dẫn dắt của lịch sử khi người ta nổi giận, ở đây tôi chỉ mô tả, là lịch sử đã đề xuất với đám con trai con gái làng tôi hãy rời khỏi những lũy tre làng, thời của vinh danh sự giàu có [bằng cách ca ngợi hết lời những kẻ làm ra nhiều của cải] thời của vinh danh cá nhân, chưa bao giờ cá nhân lại được ca ngợi như những ngôi sao trên mặt đất [ai ngất ngưởng giữa chốn xướng ca vô loài, ai ngất ngưởng ở trên sân đá bóng, hay ngất ngưỡng giữa chốn quan trường] lịch sử bổng như thứ sức hút lôi đám con trai con gái làng tôi ra khỏi quê hương của chúng, riêng đám con gái thì có vẻ như rất mê làm ca sĩ, làm ca sĩ thì vinh quang hơn hát theo tiếng đàn bầu của ông già mù chăng, không còn ai hát với mình, ông già mù cũng thôi đàn, ít lâu sau thì chết, vì buồn
28 /en/ and it was right when my fellow villagers discovered a rice variety that took only three full moons to ripen, the three-moon rice, that the old blind man who played the gourd lute finished writing the song of the full moon (for seventy consistent years, the old blind man in my village had been plucking unoriginal melodies on his gourd lute), he finished it only yesterday when folks in our village announced that they’d discovered a new rice variety, night, ‘someone came to sing me the song, this person told me specifically this was the full-moon song,’ the old man said, ‘or have you yourself, sir, been dreaming and writing it?’ i asked, ‘oh i can’t decipher half a letter, how could i make a whole song,’ the old man replied, as he continued to play the instrument, the gourd lute seemed to be making an account of the world, i felt as if i could see in its sound a breeze that was stirring my entire inner world, sedimenting deep in that crooning music was the silt of life along with all the ambitions that have ever been thwarted since the beginning of the journey, all the memories of those that collapsed halfway through the delightful game, who were they? human tragedies had turned into innermost secrets, the old blind man seemed to be blending into the sonorous resonance, unaware that he himself was descending into and becoming one with the woeful echoes, ‘it is all the same, whether the moon is full or not,’ to my surprise the old man suddenly began to sing, for the first time he had written his own lyrics, it was time for the revelations of nature, or the suppressions from the past, to be unveiled, each human life is a course of changes throughout the century, a place of eternal returns, right, ‘you, young maiden, and i, we stand and hide under the moon, not daring to speak aloud,’ right, ‘our parents also once stood and hid under the moon, also not daring to speak aloud,’ the old man continued to sing his improvised song about youth, about the enigmas in a human life, at that moment, to me, the old man was himself an enigma, ‘you and i stand and hide under the moon, not daring to speak aloud for fear of being seen by the moon,’ to me, at that moment, the old man was a brilliant enigma of life, soon the boys and girls in the village gathered and sang with the old blind man, night, in my village during those days, there was a bucolic, windlike elegance, daytime was reserved for hard labour, and nighttime was for the gourd lute and the floating songs about the wind and moon, wouldn’t you call that a windlike elegance? it seemed as though this windlike elegance would last forever, but no, history had its own way of guiding humans, there were many ways of labelling the guidance of history, especially once humans had become resentful, but here i am simply offering a description, history proposed that the boys and girls in my village should leave the bamboo groves for it was time to honour money and wealth, time to praise those who accumulated a superabundance of property, time to honour the individual, never before had the individual been exalted like a celestial being on earth, like the glorified ones on the theatre stage, the glorified ones in the soccer stadium or the glorified ones in the political ring, history acted like a force of gravity that attracted all the boys and girls in my village away from their home, the girls were particularly obsessed with becoming singers, might it be more glorious to be a songstress than to anonymously sing with the old blind man and his gourd lute, since there was no one left to sing with him, the old blind man eventually stopped playing his instrument, and soon afterwards he died of sorrow.
34 /vi/ và bây giờ là chuyện ăn chữ tôi trích trong văn tập Rối Rắm của ông nghè Quân:
chúng ăn chữ no nê rồi thì nhả ra đủ thứ, lúc đầu là ta thấy chúng nhả ra hoa bướm lượn lờ trên những đài, những các, những lầu, những biệt thư, biệt phủ, chúng ra khỏi nhà là rập rình xa mã, tiếng ngựa hí vang lừng giữa buổi chiều dạ hội mỹ nữ mỹ nhân hoa khôi hoa hậu dập dìu như nước chảy hoa trôi, nhưng đi đâu chúng cũng nhớ về nơi ăn nằm của chúng như thứ hang ổ sầm uất và vĩ đại theo cách nhìn đương đại, chữ vào bụng chúng rồi thì biến chúng thành những hoa bướm lượn lờ trên da tóc giai nhân, chữ vào bụng chúng thì làm cho thân thể chân tay chúng dịu dàng ra, làm cho tiếng cười nói của chúng mềm ra, để ôm ấp những hoan lạc cuộc đời, cái cách luôn làm cho kẻ khác lầm tưởng những thân thể chân tay và cách cười nói ấy là của kẻ thanh cao, mà thật, chữ vào thì những đồng tiền chúng kiếm được qua những ngõ ngách dơ bẩn lập tức biến thành những đồng tiền có vẻ danh giá [vì những xuất xứ của chúng được hô lên luôn mang tính toàn cầu: tiền được chuyển từ ngân hàng thế giới, tiền được chuyển từ ngân hàng xuyên quốc gia, vân vân, những chữ tôi thêm vào*] nói cách khác, không ẩn dụ, đồng tiền dơ bẩn sau khi được chữ nghĩa làm phù phép thì biến thành những chốn trú ngụ như chốn thần tiên trên mặt đất, mà thật, đứng giữa những chen chúc nghèo nàn, đứng giữa những khu phố ổ chuột, những mái tạm dưới gầm cầu, giữa những dịch chuyển vô chừng giữa nắng mưa, người ta sẽ sững sờ, hay sẽ thẩn thờ, rất sững sờ, rất thẩn thờ, trước những gì như phép màu của các vị thần [có những cái tên vô cùng mới mẻ: corporation, hay group, hay tập đoàn, cũng thế, những chữ tôi thêm vào] ngày đêm chúng dùng chữ nghĩa mỹ miều hoa gấm khêu gợi, mời mọc, rằng mọi người hãy đến với chúng, như đến với niềm hạnh phúc, ăn chữ no nê rồi thì ngoài việc nhả ra hoa bướm, chúng còn nhả ra những cách thức làm ra thức ăn, chữ và thức ăn, chúng đã dùng chữ huy động cả những động vật, cả những thực vật, cả những khoáng vật, tức huy động cả những sinh vật lẫn bùn đất cộng tác với chúng ở những nơi kín cổng cao tường, một cuộc nghìn năm lồng lộng bóng dáng của chuyển động ồ ạt như những bước đi ồ ạt của các vị thần để làm ra các thứ thức ăn cho con người, ngày đêm quay cuồng với niềm đam mê nhan sắc giàu sang, chúng đã quên bẵng, hay chẳng còn nhớ chút nào, rằng con người là ăn những thứ thức ăn khác hẳn với những thức ăn của loài cầm thú, ôi, thời chữ làm ra thức ăn, thời con người ăn chữ, ăn chữ no nê rồi, ngoài việc nhả ra hoa bướm và nhả ra thức ăn, ta còn thấy chúng nhả ra thứ sản vật đẹp như những đám mây ngũ sắc trên trời buổi sớm mùa xuân có tiếng hót của chim sơn ca thơm lừng mùi đất, không, còn đẹp hơn thế, bởi đây là những sản vật con người ăn vào sẽ thấy mình bay bổng tận chốn cao ngất, cao sang, cao cả … còn có tên là cõi hạnh phúc, cõi tự do, nó là cõi đời mới [chữ của ông nhà thơ Tản Đà hồi những thế kỷ trước-chú thích của tôi] sau khi ăn những sản vật của chúng, con người sẽ bỏ lại tất cả tất cả những lầm than thống khổ, vạn tuế chữ nghĩa, lũ người chế biến hạnh phúc và tư do luôn mồm ca ngợi, o bế chữ nghĩa, ăn chữ no nê rồi, ngoài việc nhả ra hoa bướm, thức ăn, nhả ra hạnh phúc và tự do, ta thấy chúng còn nhả ra những cách thức chế biến rác, tức, chế biến từ những thứ thế giới đã vứt bỏ từ lâu, những thi văn ca tụng đám vua chúa tàn bạo, những cuốn sử chép không thật, những thuyết lý từng mang lại chết chóc cho con người, ta thấy chúng cong môi lại để nói lại thành những lời mới mẻ từ những gì từ lâu đã thành rác rưởi, ôi, thời con người chế biến chữ cũ thành chữ mới, thời con người chế biến chữ từ rác, ta đã gặp đứa ăn chữ, thằng bạn nối khố của ta, đến chết ta cũng chẳng thể tha thứ cho thằng đó, vào một sáng mùa hạ, nơi kinh sư, các quan triều đi chầu buổi sáng nhiều kẻ vẫn còn cho ngựa đủng đỉnh trên đường phố, ta rời làng quê đi kinh sư lần này là để thăm thằng bạn cùng làng đang làm quan ở bộ lễ, ta phải đi cho biết vì có nhiều lời đồn rằng bạn ta đang xu nịnh vua để ngồi lên địa vị cao hơn, ta biết anh ta đang làm chức quan nhỏ, chỉ là nằm nhà để sao chép các thứ sử sách cho bộ lễ, do đi ngựa cả đêm nên mới sáng sớm ta đã có mặt ở kinh sư, bạn ta có vẻ bối rối khi thấy ta xuất hiện đột ngột, anh ta vội vã cất vào hộc bàn những giấy tờ đang viết hay đang đọc gì đấy lúc ta vừa bước chân đến cửa, ta có hồ nghi về một việc làm không đàng hoàng, xa bạn lâu ngày chưa kịp mừng đã thấy tức giận, ông đang giấu ta chuyện gì có phải không, ta hỏi, và nhìn thấy trên mép bạn ta đang dính đầy những mẫu tự hình nêm, có giấu gì đâu, bạn ta lắp bắp nói, ta liền lôi trong hộc bàn ra: một bản viết trên giấy papyrus với chằng chịt những chữ hình nêm, một bản viết trên giấy hẩm bằng chữ Nôm, những lời bàn của các pharaon, các vua Ai Cập cổ đại, về cách trị nước, hắn đang học làm vua ư, vừa thoáng nghĩ thế ta đã nghe như máu trào lên óc, chẳng nửa lời từ biệt, ta lẵng lặng lên ngựa, quay về, biết đâu chữ nghĩa lại giúp hắn trèo lên chỗ ngồi hắn mong ước, trên đường về lại quê, ta nghĩ mãi nghĩ mãi về thằng bạn nối khố của ta
34 /en/ and now, it’s time for the story of the letter-eaters, extracted from the prose collection Entangled Letters of Dr Quân:
they stuffed themselves with the letters of the alphabet and released all kinds of things from their mouth, I saw them first releasing flowers and butterflies fluttering above the pavilions, the chambers, the towers, the palaces, they always left their house in a stream of chariots, in the afternoon, the sound of their neighing horses reverberated all over the festival where all kinds of country belles and beauty queens were moving about like flowers floating in water, but no matter where they went, they always remembered to return to their dwelling place, a great and thrilling burrow, seen from a contemporary perspective, the letters entered their belly and turned them into flowers and butterflies hovering above the skin and hair of exquisite maidens, the letters entered their belly and made their bodies gentler, their voices and laughs softer, so that they could enjoy the pleasures of life while others mistakenly believed that those bodies, voices and laughs belonged to a genuinely sophisticated people, and it was true that as the letters entered them, the coins they made in filthy alleyways immediately turned into apparently valuable coins (for their proclaimed origins were always globa, the money was invariably flowing from world banks, transnational banks and so on, these words are my addition), in other words, without metaphors, these filthy coins, once touched by the magic of letters, turned into heavenly dwellings on earth, and it was true that standing in these crowded, impoverished places, standing in these ghetto slums, under these makeshift roofs beneath the bridge, amidst these endless movements in the sun and rain, one could be unnerved and dazed, absolutely unnerved and dazed, by the magic of these saints (who went by many novel names, like Cô-pô-ra-tion, or Corporation, or Group, all the same thing, again these words are my own addition), day and night they used florid, extravagant, brocade-like letters to arouse and invite everyone to come to them and seek happiness, after stuffing themselves with letters, besides releasing flowers and butterflies, they also released the formulas for manufacturing food, letters and food, and then they also used letters to mobilize animals, even plants, even minerals, calling all creatures, even mud, even soil, to collaborate with them in their gated territory, a thousand-year-long course of overwhelming movements, like the overwhelming movements of the saints that once created sustenance for the humans, day and night, intoxicated with desires for appearance and wealth, they’d totally forgotten that humans ate differently from beasts, oh, these times when letters could manufacture food, these times when humans ingested letters, and then, having stuffed themselves with letters, besides releasing flowers, butterflies and food, they went on to release many other attractive products, products that looked like clouds with five different shades in the spring sky at dawn, when birds sang in the pervasive perfume of soil, no, it was even more enticing, for these were the products for humans to consume and feel as though they were flying to the highest realm … soaring superior and noble to the realm of happiness, the realm of freedom, the realm of ‘new life’ (a term coined by the poet Tản Dà from previous centuries—my note), after eating their products, humans were to leave behind all their miseries and sufferings, ‘all hail the letters,’ the horde of people that manufactured happiness and freedom were always praising the letters and manipulating their meanings, having stuffed themselves with letters, besides releasing flowers, butterflies, food, happiness and freedom, they also revealed the formulas for manufacturing trash, using the materials that have been discarded by the world, like poetry and prose that praised the most ruthless emperors and lords, false records of history, theories that brought about mass death for the human race, I saw their lips curve upward to finely rephrase what had long been considered garbage into some novel-sounding lines, oh, these times of humans manufacturing new letters out of old letters, these times of humans manufacturing letters out of garbage, I met with someone who ate letters once, it was my childhood friend whom I will never forgive, not even on my deathbed, one summer day in the capital, courtiers on horseback were leisurely heading to their morning meeting, I had travelled from the village and arrived in the capital to visit my childhood friend who was now working in the ministry of rites, I had to go and see him because there were rumours that my friend was fawning over the king to get a promotion, I was aware that his current position was considered inferior, his job was to stay at home and copy historical documents for the ministry of rites, Id travelled on horseback all night long and made it to the capital by daybreak, my friend looked nervous when I showed up at his door without notice, he hurriedly hid his papers in a drawer as soon as he saw me, which caused me to suspect there was some unsound business going on, the sight of my old friend after a long period of separation filled me with deep frustration instead of joy, ‘are you hiding something from me,’ I asked, and noticed his lips were smeared with cuneiform signs, there’s nothing to hide at all, my friend stammered, I reached over and pulled out of his drawer all the documents he was hiding: a papyrus scroll full of cuneiform signs, a sheet of brown paper filled with Nôm characters, texts on the policies of the monarchs of ancient Egypt known as pharaohs, was he seriously learning how to turn himself into a king? the passing thought was enough to make my blood boil, without saying farewell, I quietly got on my horse and went home, perhaps it was true that those words and signs were going to propel him to a more desirable position, on my way back to the village, I couldn’t stop thinking about him, my childhood friend.